Orta Doğu’daki Yeni Gerilimler ve Ateşkes İhlalleri Çerçevesinde Uluslararası Hukukun İşlevselliği

İçindekiler

• 1. Uluslararası İnsancıl Hukukta Ateşkes Kavramı ve İhlallerin Hukuki Niteliği
• 2. Hukuki Dayanak: BM Şartı, Cenevre Sözleşmeleri ve Türk Mevzuatındaki Yeri
• 3. Ateşkes İhlalleri Çerçevesinde Uluslararası Hukukun İşlevselliği ve Devlet Sorumluluğu
• 4. Uluslararası Yargı Yolları Açısından Taraf Ehliyeti ve Başvuru Hakkı
• 5. Uluslararası Suçlar Kapsamında Bireysel Ceza Sorumluluğu ve Evrensel Yargı Yetkisi
• 6. İhlaller Karşısında İlk Adımlar ve Delil Toplama Prosedürleri
• 7. Uluslararası Adalet Divanı (UAD) Önündeki Yargılama Aşamaları
• 8. Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) Soruşturmaları ve Gerekli Belgeler
• 9. BM Güvenlik Konseyi ve Genel Kurulunun Hukuki Yetki Alanı
• 10. Uluslararası İhlallerde Zamanaşımı ve Süre Sınırlamaları
• 11. Hukuki Süreçlerin Mali Boyutları ve İnsani Tazminat Mekanizmaları
• 12. Ateşkes Anlaşmalarının Yorumlanmasında ve Uygulanmasında Sık Yapılan Hatalar
• 13. Birleşmiş Milletler Mekanizmalarına İtiraz Yolları ve İhtilaf Çözüm Usulleri
• 14. Orta Doğu Krizine İlişkin Emsal UAD ve UCM Kararları
• 15. Güncel Gelişmeler (2024-2026): Orta Doğu’da Yeni Dinamikler ve Hukuki Statü
• 16. Ateşkes İhlallerini Önleme ve Barışı Tesis Etmeye Yönelik Pratik Öneriler
• 17. Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
• 18. Sonuç ve Değerlendirme

Küresel jeopolitiğin en hassas fay hatlarını barındıran Orta Doğu coğrafyası, devletler ve devlet dışı silahlı aktörler arasındaki çatışmaların süreklilik kazandığı bir zemin teşkil etmektedir. Özellikle son dönemde tırmanan çatışmalar, insani krizleri derinleştirirken taraflar arasında varılan mutabakatların tek taraflı veya karşılıklı eylemlerle bozulması sonucunu doğurmuştur. Orta Doğu’daki yeni gerilimler ve ateşkes ihlalleri çerçevesinde uluslararası hukukun işlevselliği meselesi, normatif kuralların sahada icra kabiliyetini sorgulatan en kritik hukuki tartışma alanlarından biri haline gelmiştir. Bu kapsamlı incelemede; çatışma hukuku (jus in bello), barışa yönelme hakkı (jus ad bellum), devletler arası sorumluluk rejimleri ve Türkiye Cumhuriyeti iç hukukunun bu ihlallere karşı benimsediği normatif araçlar teknik ayrıntılarıyla ele alınmaktadır. Okuyucu; ateşkes anlaşmalarının bağlayıcılığını, norm ihlallerinin tescilinde işletilen usulleri, uluslararası yargı mercilerinin yetki sınırlarını ve Türk Ceza Kanunu kapsamında evrensel yargı yetkisinin nasıl tatbik edilebileceğini sistematik bir analizle öğrenme imkânı bulacaktır.

1. Uluslararası İnsancıl Hukukta Ateşkes Kavramı ve İhlallerin Hukuki Niteliği

Ateşkes (ceasefire veya armistice), çatışan taraflar arasında aktif fiili düşmanlıkların geçici ya da kalıcı olarak durdurulmasını öngören, bağlayıcı nitelikte hukuki veya askeri bir mutabakattır. Uluslararası insancıl hukukta ateşkes ihlali, bu mutabakat metninde taahhüt edilen yükümlülüklere aykırı şekilde kuvvet kullanımı, askeri yığınak yapılması veya sivil koruma protokollerinin çiğnenmesi anlamına gelir ve doğrudan uluslararası sorumluluk doğurur.

Klasik savaş hukuku doktrininde ateşkes, çoğunlukla 1907 tarihli Lahey Sözleşmeleri (özellikle IV Nolu Lahey Sözleşmesi eki Savaş Hukuku ve Teamülleri Yönetmeliği) m. 36-41 hükümleri çerçevesinde şekillenmiştir. Bu hükümlere göre ateşkes, mutabakata varılan andan itibaren askeri operasyonların durdurulmasını emreder. Ancak günümüz çatışmalarında ateşkes tipleri çeşitlenmiştir:

• İnsani Duraklama (Humanitarian Pause): Yaralıların tahliyesi, sivil nüfusa insani yardım ulaştırılması veya rehinelerin takası amacıyla dar bir coğrafi alanda ve kısa süreliğine çatışmaların askıya alınmasıdır.
• Genel Ateşkes (General Armistice): Tüm cephe hattını ve harekât tiplerini kapsayan, kural olarak barış antlaşmasına giden sürecin zeminini hazırlayan geniş ölçekli mutabakattır.
• Yerel/Kısmi Ateşkes (Local Ceasefire): Yalnızca belirli bir şehir, koridor veya sektör özelinde mutabık kalınan askeri durdurma kararıdır.

Bir eylemin hukuken “ihlal” sayılabilmesi için, ateşkes mutabakatında açıkça yasaklanmış fiillerin icra edilmesi veya mutabakatın amacını tamamen ortadan kaldıracak ölçüde orantısız güç kullanılması gerekmektedir. İhlal, yalnızca doğrudan sıcak temas ile değil; askeri istihkâm oluşturma, keşif uçuşları gerçekleştirme, yasaklı bölgelere silah transferi yapma ya da insani yardım konvoylarının geçişini hukuka aykırı şekilde engelleme biçiminde de tezahür edebilir. 1969 Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi (VAHS) m. 60 uyarınca, taraflardan birinin antlaşmayı esaslı şekilde ihlal etmesi (material breach), karşı tarafa antlaşmayı askıya alma veya feshetme hakkı tanır. Ancak Orta Doğu krizlerinde sıklıkla görüldüğü üzere, taraflar ihlal iddialarını gerekçe göstererek topyekûn çatışmaları yeniden başlatmakta ve bu durum orta doğu’daki yeni gerilimler ve ateşkes ihlalleri çerçevesinde uluslararası hukukun işlevselliği hususunu doğrudan tartışmaya açmaktadır.

Hukuki açıdan ateşkes metinleri iki temel kategoriye ayrılır: Devletlerin doğrudan taraf olduğu antlaşma benzeri metinler ve devlet dışı aktörlerin (örneğin de facto yönetimler veya paramiliter unsurlar) dahil olduğu karma mutabakatlar. Karma metinlerde dahi taraflar, 1949 Cenevre Sözleşmeleri’nin Ortak 3. Maddesi ve 1977 Tarihli I ve II Sayılı Ek Protokoller uyarınca asgari insani standartlara uymakla yükümlüdür. Bu kapsamda bir ateşkesin bozulması, yalnızca akdi bir yükümlülüğün çiğnenmesi değil, çoğu durumda sivil halkın korunması ilkesinin ihlali suretiyle savaş suçu teşkil eden eylemlere dönüşmektedir.

2. Hukuki Dayanak: BM Şartı, Cenevre Sözleşmeleri ve Türk Mevzuatındaki Yeri

Ateşkes ihlallerinin denetimi ve hukuki yaptırımlara bağlanması, uluslararası alanda Birleşmiş Milletler Şartı ve Cenevre Sözleşmeleri ekseninde ele alınırken; ulusal düzeyde Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ve Türk Ceza Kanunu (TCK) hükümlerine dayanır. Söz konusu mevzuat normlar hiyerarşisi içerisinde, uluslararası teamül hukukunun emredici normları (jus cogens) ile iç içe geçmiş bir koruma mekanizması inşa eder.

Birleşmiş Milletler Şartı (BM Şartı), modern uluslararası hukukun kuvvet kullanma yasağını temel alan anayasal çatısını oluşturur. Şart’ın 2. maddesinin 4. fıkrası, devletlerin uluslararası ilişkilerinde herhangi bir ülkenin toprak bütünlüğüne veya siyasi bağımsızlığına karşı kuvvet kullanmasını ya da kuvvet tehdidinde bulunmasını mutlak surette yasaklar. Ateşkes ilan edildikten sonra gerçekleştirilen saldırılar, meşru müdafaa şartları (BM Şartı m. 51) gerçekleşmediği sürece doğrudan kuvvet kullanma yasağının çiğnenmesi anlamına gelir. [İLGİLİ YAZI: meşru müdafaa hakkı ve orantılılık ilkesi]

Çatışma sahasındaki koruyucu zırh ise 12 Ağustos 1949 tarihli dört Cenevre Sözleşmesi ve bunlara ek protokoller tarafından sağlanır:

• I. Cenevre Sözleşmesi: Harp sahasındaki silahlı kuvvetlerin hasta ve yaralılarının durumunun iyileştirilmesi hakkındadır.
• II. Cenevre Sözleşmesi: Denizdeki silahlı kuvvetlerin hasta, yaralı ve kazazedelerinin durumunun iyileştirilmesini düzenler.
• III. Cenevre Sözleşmesi: Savaş esirlerine uygulanacak muameleye ilişkindir.
• IV. Cenevre Sözleşmesi: Savaş zamanında sivillerin korunmasını düzenleyen temel insancıl hukuk belgesidir.

Ateşkes dönemlerinde sivillerin, tıbbi tesislerin, okul ve ibadethanelerin hedef alınması, IV. Cenevre Sözleşmesi m. 147’de tanımlanan “ağır ihlaller” (grave breaches) kapsamındadır. Bu ihlaller uluslararası örf ve adet hukuku uyarınca doğrudan savaş suçu teşkil eder.

Türk hukuku cephesinden incelendiğinde, uluslararası andlaşmaların iç hukuktaki statüsü Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 90/son fıkrası ile güvence altına alınmıştır. Bu fıkra gereğince usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi halinde, milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır. Türkiye’nin taraf olduğu Cenevre Sözleşmeleri ve uluslararası insancıl normlar, Anayasa m. 90 vasıtasıyla doğrudan Türk yargı mercileri önünde tatbik edilebilir normatif kuvvete sahiptir.

Maddi ceza hukuku bağlamında ise, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) bu ihlallere karşı geniş kapsamlı düzenlemeler getirmiştir. TCK’nın İkinci Kitap, Birinci Kısımında yer alan “Uluslararası Suçlar” başlığı altında; m. 76 Soykırım suçunu, m. 77 ise İnsanlığa Karşı Suçları ayrıntılı şekilde tanzim etmiştir. Bir ateşkes ihlali esnasında sivil nüfusa karşı yaygın veya sistematik bir saldırının parçası olarak kasten öldürme, yok etme, işkence veya zorla nakil fiillerinin işlenmesi, TCK m. 77 kapsamında müebbet ve ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarıyla müeyyidelendirilmiştir.

Dahası, TCK m. 13/1-a ve 1-b bentleri, soykırım ve insanlığa karşı suçlar bakımından Türk mahkemelerine “evrensel yargı yetkisi” (universal jurisdiction) tanımaktadır. Bu düzenleme uyarınca; suç ister Türk vatandaşı ister bir yabancı tarafından, tamamen yabancı bir ülkede işlenmiş olsun, failin Türkiye’de bulunması veya Adalet Bakanı’nın talepte bulunması şartıyla Türkiye’de yargılama yapılması mümkündür. Dolayısıyla, bölgesel krizlerde ateşkesi çiğneyerek ağır insancıl hukuk suçları işleyen yabancı uyruklu faillerin cezai takibatı Türk iç mevzuatında somut bir dayanağa kavuşturulmuştur.

3. Ateşkes İhlalleri Çerçevesinde Uluslararası Hukukun İşlevselliği ve Devlet Sorumluluğu

Ateşkes ihlalleri meydana geldiğinde uluslararası hukukun işlevselliği, kuralların yokluğundan ziyade bu kuralların icrasını sağlayacak merkezi bir yaptırım organının eksikliği ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin (BMGK) siyasi kilitlenmeleri nedeniyle zafiyete uğramaktadır. Devletlerin uluslararası hukuka aykırı fiillerinden doğan sorumlulukları, BM Uluslararası Hukuk Komisyonu’nun (UHK) 2001 tarihli “Devletin Uluslararası Hukuka Aykırı Fiillerinden Kaynaklanan Sorumluluğu Taslak Maddeleri” çerçevesinde tecessüm eder.

Orta Doğu’da yaşanan çatışmalarda en temel sorun, ateşkes mutabakatlarının taraflarca farklı yorumlanması ve ihlal anında devreye girecek bağımsız bir denetim mekanizmasının bulunmayışıdır. Orta Doğu’daki yeni gerilimler ve ateşkes ihlalleri çerçevesinde uluslararası hukukun işlevselliği, bilhassa BM Güvenlik Konseyi’nin daimi beş üyesinin (P5) sahip olduğu veto yetkisi nedeniyle ciddi şekilde aşınmaktadır. BMGK, BM Şartı VII. Bölüm kapsamında (m. 39, 41 ve 42) uluslararası barış ve güvenliğin bozulduğunu tespit etme, ekonomik ambargolar uygulama ve askeri tedbirler alma yetkisine münhasıran sahip olmasına rağmen, bölgesel ittifaklar sebebiyle karar alma süreçleri felce uğramaktadır.

UHK Taslak Maddeleri uyarınca, bir devletin ateşkes ihlalinden sorumlu tutulabilmesi için iki kümülatif unsurun varlığı aranır:

1. Fiilin Devlete İsnat Edilebilirliği (Attribution): İhlal teşkil eden eylemin devlet organları, askeri birlikler (m. 4) veya devletin fiili talimatı, yönlendirmesi ya da etkin kontrolü altında hareket eden paramiliter güçler (m. 8) tarafından icra edilmiş olması gerekir.
2. Uluslararası Yükümlülüğün İhlali (Breach of an International Obligation): İsnat edilen fiilin, o devletin yürürlükteki bir andlaşma (ateşkes protokolü) veya teamül hukuku kuralı ile bağlı olduğu bir yükümlülüğe aykırılık teşkil etmesi zorunludur (m. 12).

Devlet sorumluluğu doğduğunda, sorumlu devlet ihlale derhal son vermek (m. 30), eylemin tekrarlanmayacağına dair teminat sunmak ve yol açtığı maddi ile manevi zararları tazmin etmek (m. 31, 34-39) zorundadır. Ancak Orta Doğu’daki fiili pratikte, ihlali gerçekleştiren devletler çoğunlukla “önleyici müdafaa” (preemptive strike) veya “karşı tarafın ateşkesi bozduğu” iddiasını ileri sürerek hukuka aykırılığı ortadan kaldıran hallere (örneğin meşru müdafaa ya da mücbir sebep) sığınmaktadır.

Uluslararası Adalet Divanı’nın (UAD) Nikaragua Davası (1986) ve Kongo v. Uganda Davası (2005) içtihatlarında vurgulandığı üzere, bir devletin doğrudan kendi ordusunu değil, vekil güçleri (proxy forces) kullanarak gerçekleştirdiği ateşkes ihlallerinde de sorumluluk devlete yöneltilebilir. Bunun için aranan “etkin kontrol” (effective control) testi, devletin bahse konu paramiliter unsurların askeri operasyonlarını doğrudan planladığını ve yönettiğini kanıtlamayı gerektirir. Orta Doğu’daki hibrit harp dinamikleri ve devlet dışı aktörlerin varlığı, bu ispat yükünü zorlaştırarak normların sahadaki caydırıcılığını zayıflatmaktadır.

Tüm bu yapısal engellere rağmen, uluslararası hukukun tamamen etkisiz olduğunu söylemek isabetli değildir. Ateşkes ihlalleri; diplomatik tecrit, BM Genel Kurulu’nun “Barış İçin Birleşme” (Uniting for Peace, Res. 377 A) kararı uyarınca acil oturumlar düzenlemesi, devletlerin tek taraflı veya çok taraflı ekonomik yaptırımlar uygulaması ve en önemlisi uluslararası yargı mercilerinin devreye girmesi suretiyle hukuki sonuçlar doğurmaya devam etmektedir.

4. Uluslararası Yargı Yolları Açısından Taraf Ehliyeti ve Başvuru Hakkı

Ateşkes ihlallerine karşı uluslararası yargı mercilerine başvuruda bulunulabilmesi, başvurulacak mahkemenin statüsüne ve uyuşmazlığın niteliğine göre katı taraf ehliyeti (locus standi) kurallarına tabidir. Uluslararası hukukta bireylerin doğrudan devletleri dava edebileceği evrensel bir insan hakları mahkemesi bulunmadığından, başvurular devletler arası davalar ve uluslararası ceza yargılamaları ekseninde yürütülmektedir.

Uluslararası Adalet Divanı (UAD) Statüsü’nün 34. maddesinin 1. fıkrası gereğince, Divan önündeki davalarda yalnızca devletler taraf olabilir. Devlet dışı örgütlerin, uluslararası sivil toplum kuruluşlarının veya gerçek kişilerin UAD nezdinde doğrudan dava açma ehliyeti kesinlikle yoktur. UAD’nin bir uyuşmazlığa bakabilmesi için şu üç yoldan biriyle yetkilendirilmiş olması zorunludur:

• Özel Anlaşma (Tahkimname / Compromis): Tarafların somut ateşkes ihlali uyuşmazlığını Divan’a götürme hususunda bilahare mutabık kalması.
• Andlaşmalardaki Yargı Yetkisi Şartı (Compulsory Jurisdiction Clause): İhlal edilen andlaşmada (örneğin 1948 Soykırımın Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi m. IX) Divan’ın yargı yetkisinin peşinen tanınmış olması.
• Zorunlu Yargı Yetkisinin Genel Olarak Tanınması: UAD Statüsü m. 36/2 uyarınca devletlerin tek taraflı deklarasyonla Divan’ın yetkisini kabul etmiş olması.

Son dönemdeki Orta Doğu uyuşmazlıklarında kritik önem kazanan kavram, erga omnes partes (taraf olunan andlaşmanın tüm taraflarına karşı borçlanılan yükümlülükler) ilkesidir. UAD’nin Gambiya v. Myanmar (2020) ve akabinde Güney Afrika v. İsrail (2024) kararlarında teyit edildiği üzere; soykırım gibi evrensel emredici normların ihlalinde, doğrudan zarar görmemiş olsa dahi sözleşmeye taraf olan herhangi bir devlet, sözleşmenin korunması adına dava açma ve ihtiyati tedbir talep etme konusunda meşru başvuru ehliyetine (legal standing) sahiptir. Bu içtihat, Orta Doğu’daki ateşkes ihlallerinde taraf ehliyetinin coğrafi sınırları aşmasını sağlamış ve hukukun işlevselliğine yeni bir boyut kazandırmıştır. [İLGİLİ YAZI: UAD ihtiyati tedbir kararlarının icra kabiliyeti]

Ceza hukuku sahasında ise Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) devreye girmektedir. UCM, devletleri değil, bireyleri yargılayan bir organdır. 1998 Roma Statüsü ile kurulan Mahkeme’ye başvurular üç şekilde tetiklenebilir (m. 13):

1. Roma Statüsü’ne taraf bir devletin durumu Savcılığa sevk etmesi (State referral).
2. BM Güvenlik Konseyi’nin BM Şartı VII. Bölüm kapsamında bir durumu Mahkeme’ye sevk etmesi (Devlet taraf olmasa dahi yetki tesis edilir).
3. UCM Savcısının resen (proprio motu) soruşturma başlatması (Ön İnceleme Dairesi’nin onayı ile).

Bireyler, mağdurlar ve sivil toplum kuruluşları UCM önünde doğrudan “davacı” sıfatı taşıyamazlar; ancak Roma Statüsü m. 15 kapsamında Savcılığa suç bildiriminde (communication) bulunarak delil sunma ve soruşturma başlatılmasını talep etme hakkına sahiptirler. Bu mekanizma, ateşkes döneminde katliama, işkenceye veya sürgüne maruz kalan mağdurların seslerini uluslararası arenaya duyurabilmelerinin yegâne doğrudan yoludur.

5. Uluslararası Suçlar Kapsamında Bireysel Ceza Sorumluluğu ve Evrensel Yargı Yetkisi

Ateşkes mutabakatlarının ihlali suretiyle sivillere ve korunan unsurlara yönelik icra edilen saldırılar, yalnızca devletin sorumluluğunu değil, aynı zamanda emri veren ve uygulayan faillerin bireysel ceza sorumluluğunu doğurur. Nuremberg Mahkemesi’nden bu yana kökleşen ilkeye göre, uluslararası hukuka karşı işlenen suçlar soyut varlıklar olan devletler tarafından değil, gerçek kişiler tarafından işlenir ve bu kişiler resmi sıfatları ne olursa olsun cezadan muaf tutulamazlar.

Roma Statüsü’nün 25. maddesi, şahsi ceza sorumluluğunu detaylandırır. Bir ateşkes ihlali sırasında suçu bizzat işleyen, azmettiren, suça yardım eden veya suçun işlenmesine katkıda bulunan herkes fail sıfatıyla sorumludur. Bununla birlikte, askeri hiyerarşide en hayati kavram Komutan ve Diğer Üstlerin Sorumluluğu (Command Responsibility – m. 28) ilkesidir. Bir askeri komutan; emri altındaki kuvvetlerin ateşkesi ihlal ederek savaş suçu veya insanlığa karşı suç işlediğini bildiği veya bilmesi gerektiği halde, bu fiillerin işlenmesini önlemek için gerekli ve makul tedbirleri almazsa ya da eylemi adli mercilere bildirmezse, bizzat o suçlardan dolayı cezalandırılır. Üstün emrini yerine getirmiş olmak (m. 33), suçun açıkça hukuka aykırı olduğu durumlarda (soykırım ve insanlığa karşı suçlarda mutlak surette) cezai sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Uluslararası düzeyde UCM’nin yetkili olduğu suçlar dört ana başlıkta toplanmıştır (Roma Statüsü m. 5):

• Soykırım Suçu (m. 6): Ulusal, etnik, ırki veya dini bir grubu tamamen ya da kısmen yok etmek kastıyla üyelerinin öldürülmesi veya grup şartlarının yok edici kılınması.
• İnsanlığa Karşı Suçlar (m. 7): Sivil nüfusa karşı yaygın veya sistematik bir saldırının parçası olarak kasten öldürme, yok etme, zorla nakil, hapsetme, işkence, cinsel şiddet ve apartheid fiilleri.
• Savaş Suçları (m. 8): Cenevre Sözleşmeleri’nin ağır ihlalleri; kasten askeri amaç taşımayan sivil hedeflerin bombalanması, teslim olanların öldürülmesi, insani yardım personeline saldırılması ve açlığın bir savaş yöntemi olarak kullanılması.
• Saldırı Suçu (m. 8 bis): Bir devletin egemenliğine, toprak bütünlüğüne veya siyasi bağımsızlığına karşı BM Şartı’nı açıkça ihlal edecek nitelikte kuvvet kullanılması eylemlerinin planlanması ve icrası.

Ulusal düzeyde ise evrensel yargı yetkisi (universal jurisdiction), faillerin cezalandırılmasında vazgeçilmez bir tamamlayıcı unsurdur. Türk Hukuku bakımından bu durum, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) m. 13 hükmünde ifadesini bulur. TCK m. 13/1-a bendi uyarınca soykırım (m. 76) ve insanlığa karşı suçlar (m. 77), suçun failinin veya mağdurunun vatandaşlığına ve suçun işlendiği ülkeye bakılmaksızın Türk kanunlarının uygulama alanındadır. TCK m. 13/3 hükmü gereğince, bu suçlardan dolayı Türkiye’de yargılama yapılması Adalet Bakanı’nın talebine bağlıdır.

Türkiye’de Cumhuriyet Başsavcılıkları nezdinde yabancı devlet yetkilileri aleyhine yapılan suç duyuruları, bu evrensel yetki kuralına dayandırılmaktadır. İddia makamı, toplanan deliller ışığında soruşturma açılabilmesi için fezleke düzenleyerek Adalet Bakanlığı Ceza İşleri Genel Müdürlüğü’nden kovuşturma izni talep eder. Bakanlık izninin verilmesi durumunda, yetkili Türk Ağır Ceza Mahkemeleri gıyapta da olsa dava açabilmekte, failler hakkında kırmızı bülten (Interpol Red Notice) talep edebilmekte ve faillerin Türkiye sınırlarına girmesi halinde yakalama ve tutuklama müzekkeresi infaz edilmektedir.

Bu yasal çerçeve, orta doğu’daki yeni gerilimler ve ateşkes ihlalleri çerçevesinde uluslararası hukukun işlevselliği tartışmalarında cezasızlıkla (impunity) mücadele için ulusal mahkemelerin ne denli kritik bir role sahip olduğunu somutlaştırmaktadır. Cezasızlık zırhını kırmanın ilk ve en mühim şartı ise olay anındaki ihlallerin usulüne uygun olarak kayıt altına alınmasıdır.

6. İhlaller Karşısında İlk Adımlar ve Delil Toplama Prosedürleri

Ateşkesin ihlal edildiği iddiasıyla ulusal veya uluslararası yargı mercilerine başvurmanın başarıya ulaşması, çatışma anında ve hemen akabinde gerçekleştirilecek profesyonel delil toplama prosedürlerine bağlıdır. Kaotik savaş koşullarında toplanan bilgi ve belgelerin adli geçerlilik kazanabilmesi için uluslararası kabul görmüş standartlara riayet edilmesi elzemdir.

Uluslararası ceza soruşturmalarında ve insan hakları ihlali raporlamalarında en temel başvuru kaynağı Berkeley Protokolü‘dür (Berkeley Protocol on Digital Open Source Investigations). Protokol, dijital açık kaynak istihbaratının (OSINT) adli makamlar önünde delil teşkil edebilmesi için uyulması gereken teknik usulleri tayin eder. Çatışma sahasında ilk adımlar atılırken şu aşamalar hassasiyetle icra edilmelidir:

• Orijinal Verinin Bozulmadan Muhafazası (Hash Değeri Tespiti): Sosyal medya platformlarından, dronelardan veya uydu görüntülerinden elde edilen kayıtların SHA-256 veya MD5 gibi kriptografik özet (hash) algoritmaları çıkarılarak değişmediği dijital olarak mühürlenmelidir. Ekran görüntüsü veya düzenlenmiş video dosyaları tek başına mahkemelerde delil vasfı taşımamaktadır.
• Üst Veri (Metadata) Analizi: Görüntülerin çekildiği tarih, saat, kesin GPS koordinatları ve cihaz kimlik bilgilerini barındıran EXIF verilerinin silinmeden korunması sağlanmalıdır.
• Fiziksel Mühimmat Kalıntılarının Tespiti: Kullanılan silah sistemlerinin, güdümlü füzelerin veya top mermilerinin seri numaralarını, parça parçalanma paternlerini gösteren fotoğraflar balistik inceleme için kayda alınmalıdır. Bu kayıtlar, saldırının hangi askeri envantere ait olduğunu ispatlar.
• Otopsi ve Adli Tıp Belgeleri: Saldırılarda hayatını kaybeden veya yaralanan sivillerin ölüm nedenlerinin, yara türlerinin (patlama, şarapnel, kimyasal ajan, fosfor yanığı) Minnesota Protokolü (Hukuk Dışı, Keyfi ve Yargısız İnfazların Soruşturulmasına Dair BM Protokolü) uyarınca uzman hekimlerce raporlanması zorunludur.
• Görgü Tanığı İfadeleri: Tanıklıkların İstanbul Protokolü (İşkence ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezaların Etkili Biçimde Soruşturulması ve Belgelendirilmesi İçin Kılavuz) ilkelerine uygun şekilde, travma altındaki mağdurlara baskı yapılmaksızın, serbest iradeleriyle ve mümkünse sesli-görüntülü kayıt altına alınarak zapt edilmesi gerekir.

Türkiye Cumhuriyeti Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 206/2-a hükmü uyarınca, kanuna aykırı olarak elde edilmiş deliller reddolunur. Dolayısıyla TCK m. 13 kapsamında Türk yargısına taşınacak dosyalarda da delillerin hukuka uygun yöntemlerle temin edildiğinin ispatı kritik bir aşamadır. Hukuka aykırı arama, sahte kayıt veya şaibeli kaynaklardan elde edilen istihbari bilgiler, ağır insanlık suçlarının dahi beraatle sonuçlanmasına yol açabilecek usuli kusurlar yaratır.

Delillerin toplanmasının akabinde başvurulacak ilk kurumsal adım, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği (OHCHR) bünyesindeki Bağımsız Uluslararası Soruşturma Komisyonları’na (Independent International Commission of Inquiry) doğrudan delil paketi sunmaktır. Bu komisyonlar, sahaya erişim sağlayamasalar dahi sınır bölgelerinde konuşlanarak ya da uzaktan algılama teknolojileriyle verileri tasnif eder ve BM Güvenlik Konseyi ile UCM Savcılığı’na doğrudan referans oluşturan dönemsel raporlar tanzim eder.

Orta Doğu’da ateşkes ihlallerinin sistematik boyut kazandığı hallerde, devletlerin dışişleri bakanlıkları ve sivil toplum kuruluşları koordinasyon halinde hareket ederek “Gölge Raporlar” (Shadow Reports) hazırlar. Bu raporlar, ilerleyen safhalarda Uluslararası Adalet Divanı’nda talep edilecek ihtiyati tedbir kararlarının maddi vakıa temelini oluşturur. Delillerin kronolojik bir veri tabanına işlenmesi, fail-fiil irtibatının şüpheye yer bırakmayacak biçimde kurulmasını ve daha sonraki yargılama aşamalarında iddiaların reddedilemez hukuki dayanaklara kavuşmasını sağlar.