çocuk teslimi ve şahsi ilişki kurulması icra süreci

7. Detaylı Prosedür ve Aşamalar

Çocuk teslimi ve şahsi ilişki kurulması süreci, 7343 sayılı Kanun ile yapılan köklü değişiklikler neticesinde artık İcra ve İflas Kanunu kapsamından çıkarılarak 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu bünyesine dahil edilmiştir. Bu yeni dönemde “icra yoluyla çocuk teslimi” kavramı yerini “Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlükleri (ADM) aracılığıyla çocuk teslimi” sistemine bırakmıştır. Sürecin ilk aşaması, elinde kesinleşmiş veya icra edilebilir bir mahkeme ilamı (velayet veya şahsi ilişki kararı) bulunan hak sahibinin ADM’ye başvurmasıyla başlar.

Başvuru sonrası müdürlük, derhal bir dosya açar ve teslim yükümlüsüne (çocuğu yanında bulunduran tarafa) bir teslim emri gönderir. Bu emirde, mahkeme kararının gereklerinin yerine getirilmesi, aksi halde uygulanacak yaptırımlar ve çocuğun teslim edileceği yer ile zaman açıkça belirtilir. Sürecin en kritik noktası, çocuğun örselenmesini önlemek adına uzmanların (psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacı) sürece dahil olmasıdır.

• Hak sahibinin yerleşim yerindeki veya kararın verildiği yerdeki Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğüne yazılı başvuru yapılması.
• Müdürlük tarafından görevlendirilen uzmanın, çocuk ve taraflarla ön görüşme yaparak sürecin işleyişi hakkında bilgi vermesi.
• Teslim yükümlüsüne, kararın gereklerini yerine getirmesi için tebligat (teslim emri) gönderilmesi.
• Teslimin gerçekleştirileceği “Çocuk Teslim Merkezi”nin belirlenmesi (genellikle kreşler, okullar, gençlik merkezleri veya belediye tesisleri).
• Belirlenen gün ve saatte uzmanın gözetiminde çocuğun teslim alınması ve hak sahibine teslim edilmesi.
• Teslim işlemi sırasında tutanak tutulması ve sürecin kayıt altına alınması.
• Yükümlünün teslim emrine uymaması durumunda, zorla teslim yerine uzmanlar eşliğinde ikna sürecinin işletilmesi.
• İkna çabalarının sonuçsuz kalması halinde, kolluk kuvvetlerinden destek istenerek (ancak çocuğun psikolojisi korunarak) işlemin tamamlanması.
• Şahsi ilişki takvimine göre her bir görüşme öncesinde müdürlük ile koordinasyonun sağlanması.
• Sürecin sonunda hazırlanan uzman raporlarının dosyaya eklenmesi.

8. Gerekli Belgeler ve Evraklar

Çocuk teslimi ve şahsi ilişki kurulması işlemlerinin başlatılabilmesi için belirli belgelerin eksiksiz bir şekilde ilgili müdürlüğe sunulması gerekmektedir. Belgelerin güncelliği ve doğruluğu, sürecin hızlanması açısından hayati önem taşır. Özellikle mahkeme ilamının kesinleşme şerhli örneği veya icra edilebilirliğine dair şerh içeren sureti temel dayanak noktasıdır.

Aşağıda, başvuru sırasında ve sürecin devamında ihtiyaç duyulan temel evrak listesi yer almaktadır:

• Mahkeme İlamı: Aile Mahkemesi tarafından verilmiş olan velayete veya şahsi ilişki kurulmasına dair kesinleşmiş ya da icra edilebilir kararın aslı veya onaylı sureti.
• Başvuru Dilekçesi: Hak sahibinin kimlik bilgilerini, iletişim adresini ve talebini açıkça belirten imzalı dilekçe.
• Kimlik Fotokopileri: Başvuran tarafın ve (varsa) çocuğun kimlik belgesi örnekleri.
• Vekaletname: Süreç avukat aracılığıyla takip ediliyorsa, “çocuk teslimi ve şahsi ilişki” işlemlerini yapmaya yetkili özel yetki içeren baro pullu vekaletname.
• Yerleşim Yeri Belgesi: Tarafların ve çocuğun güncel adreslerini teyit eden e-devlet çıktısı veya nüfus müdürlüğü belgesi.
• Teslim Giderlerine Dair Dekont: Yeni sistemde masraflar devlet tarafından karşılansa da, özel durumlar için istenebilecek ek ödeme belgeleri.
• Önceki Tutanaklar: Varsa, daha önce gerçekleştirilen ancak başarısız olan teslim girişimlerine dair tutanaklar.
• Sağlık Raporları: Çocuğun teslimine engel teşkil edebilecek bir sağlık durumu varsa buna dair uzman raporu.

9. Yetkili Makam ve Mahkemeler

Yeni yasal düzenleme ile çocuk teslimi işlemleri icra dairelerinden alınarak Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüklerine (ADM) devredilmiştir. Bu birimler Adalet Bakanlığı bünyesinde faaliyet göstermekte olup, adliyeler içerisinde veya bağlı ek binalarda hizmet vermektedir. Yetki kuralları, çocuğun menfaatini en hızlı şekilde korumak amacıyla esnetilmiştir.

Yetkili makamlar ve hukuki denetim mercileri şunlardır:

• Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğü: İşlemleri fiilen yürüten, uzman görevlendiren ve süreci yöneten asıl makamdır.
• Çocuğun Yerleşim Yeri Müdürlüğü: Genel yetkili birim, çocuğun fiilen ikamet ettiği yerdeki müdürlüktür.
• Hak Sahibinin Yerleşim Yeri Müdürlüğü: Başvuru kolaylığı açısından hak sahibinin bulunduğu yerdeki müdürlüğe de müracaat edilebilir; bu durumda müdürlükler arası koordinasyon sağlanır.
• Aile Mahkemeleri: ADM tarafından tesis edilen işlemlere karşı yapılacak itirazların ve şikayetlerin incelendiği karar merciidir.
• Cumhuriyet Başsavcılıkları: Teslim sürecinde meydana gelebilecek suç teşkil eden eylemler (çocuğun kaçırılması, darp vb.) durumunda soruşturma yürüten makamdır.

5395 Sayılı Çocuk Koruma Kanunu Madde 41/B: “Çocuk teslimine veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair ilam veya tedbir kararlarının yerine getirilmesine ilişkin işlemler, Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlükleri tarafından bu Kanun hükümleri uyarınca yerine getirilir.”

10. Süreler ve Zamanaşımı

Çocuk teslimi ve şahsi ilişki süreçlerinde süreler, mahkeme ilamında belirtilen takvime sıkı sıkıya bağlıdır. İlamda belirtilen gün ve saatler, hem hak sahibi hem de yükümlü için bağlayıcıdır. Ancak, ADM’ye yapılan başvurunun ardından işlemlerin başlatılması ve teslim emrinin gönderilmesi için yasada öngörülen makul süreler bulunmaktadır.

11. Masraflar ve Harçlar

Eski icra sisteminde çocuk teslimi işlemleri oldukça maliyetliydi; harçlar, yolluklar, uzman ücretleri ve araç giderleri hak sahibi tarafından karşılanmaktaydı. 2021 yılındaki reform ile bu durum tamamen değişmiştir. Artık çocuk teslimi ve şahsi ilişki tesisi işlemleri ücretsiz hale getirilmiş, masraflar devlet bütçesinden karşılanmaya başlanmıştır.

Masraflara dair güncel durum şu şekildedir:

• Başvuru Harcı: Çocuk teslimi başvuruları herhangi bir harca tabi değildir.
• Uzman Ücretleri: Görevlendirilen psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıların ücretleri Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır.
• Yolluk ve Araç Giderleri: Teslim işleminin müdürlük dışında yapılması durumunda oluşacak ulaşım giderleri devlet tarafından ödenir.
• Tebligat Giderleri: Yükümlüye gönderilecek teslim emirlerinin posta masrafları devlet tarafından karşılanır.
• Avukatlık Ücretleri: Tarafların kendilerini temsil ettirdikleri avukatlara ödeyecekleri vekalet ücretleri, tarafların kendi aralarındaki anlaşmaya ve AAÜT’ye tabidir.
• İstisna: Eğer yükümlü, haklı bir sebep olmaksızın teslimden kaçınır ve ek işlemlere sebebiyet verirse, bazı durumlarda yargılama giderlerinden sorumlu tutulabilir.

12. Sık Yapılan Hatalar

Çocuk teslimi süreci duygusal yoğunluğu yüksek bir süreç olduğu için taraflar sıklıkla usul hataları yapabilmektedir. Bu hatalar hem hukuki sürecin uzamasına hem de çocuğun psikolojik olarak zarar görmesine neden olmaktadır. Kıdemli bir hukukçu gözüyle en sık karşılaşılan yanlışlar şunlardır:

• Teslim Yerine Gecikmek: Mahkeme kararında belirtilen saatte teslim merkezinde bulunmamak, tutanakla tespit edildiğinde aleyhe sonuçlar doğurur.
• Çocuğu Hazırlamamak: Yükümlünün çocuğu diğer ebeveynine gitmemesi yönünde telkin etmesi veya psikolojik baskı yapması “velayetin kötüye kullanılması” olarak değerlendirilebilir.
• Kolluk Kuvveti Israrı: Hak sahiplerinin sürecin en başında polis veya jandarma eşliğinde teslim istemesi; oysa yeni sistemde kolluk sadece uzman talebiyle ve son çare olarak devreye girer.
• İletişim Kanallarını Kapatmak: Teslim günü uzmanların veya müdürlüğün telefonlarına cevap vermemek, iyi niyet kuralına aykırılık teşkil eder.
• Çocuğun Eşyalarını Vermemek: Şahsi ilişki süresince çocuğun ihtiyaç duyacağı kıyafet, ilaç veya okul gereçlerinin teslim edilmemesi.
• Üçüncü Kişilerin Müdahalesi: Teslim anında büyükanne, büyükbaba veya yeni eşlerin sürece dahil olup gerginlik çıkarması.
• Mahkeme Kararını Yorumlamak: Kararda yazılı olmayan saatlerde veya günlerde teslim talep etmek ya da kararı kendi lehine esnetmeye çalışmak.
• Tutanak İmzalamaktan Kaçınmak: Teslimin gerçekleştiğine veya gerçekleşmediğine dair tutulan resmi tutanağı imzalamamak (bu durum imza imtinası olarak kaydedilir ve aleyhe delil olur).

13. İtiraz ve Kanun Yolları

Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğü tarafından yapılan işlemlere karşı yargı yolu açıktır. Taraflar, müdürlüğün kararlarının veya uygulamalarının yasaya, mahkeme ilamına veya çocuğun menfaatine aykırı olduğunu düşündüklerinde itiraz haklarını kullanabilirler.

İtiraz süreci şu temel kurallara tabidir:

• Şikayet Mercii: Müdürlük işlemlerine karşı şikayetler, işlemin yapıldığı yerdeki Aile Mahkemesine yapılır.
• Süre: Şikayet, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren 7 gün içinde yapılmalıdır.
• Konu: Teslim emrinin usulsüzlüğü, teslim yerinin uygunsuzluğu, uzmanın taraflı tutumu veya kararın yanlış uygulanması şikayet konusu olabilir.
• İnceleme Usulü: Mahkeme, şikayeti genellikle dosya üzerinden inceler ancak gerekli görürse tarafları ve uzmanı dinleyebilir.
• Disiplin Hapsi İtirazı: Teslim emrine aykırı davranan yükümlüye verilen disiplin hapsi kararlarına karşı, kararın tefhim veya tebliğinden itibaren 2 hafta içinde üst mahkemeye (Asliye Hukuk Mahkemesi veya başka bir Aile Mahkemesi) itiraz edilebilir.

5395 Sayılı Çocuk Koruma Kanunu Madde 41/F: “Müdürlükçe yerine getirilen işlemlere karşı, bu işlemlerin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine şikâyette bulunulabilir. Mahkeme, şikâyeti kısa sürede karara bağlar.”

14. Örnek Davalar ve İçtihatlar

Yargıtay ve istinaf mahkemeleri, çocuk teslimi ve şahsi ilişki davalarında “çocuğun üstün yararı” (best interest of the child) ilkesini her türlü usul kuralının üzerinde tutmaktadır. Özellikle çocuğun teslimden kaçınması veya yükümlünün engelleme çabaları üzerine verilmiş emsal kararlar mevcuttur.

Örnek Vaka 1: Çocuğun Görüşmek İstememesi Yargıtay bir kararında, çocuğun uzmanlar huzurunda “babamla görüşmek istemiyorum” beyanının tek başına yeterli olmadığını, bu direncin diğer ebeveyn tarafından verilen olumsuz telkinlerden (ebeveyne yabancılaştırma sendromu) kaynaklanıp kaynaklanmadığının araştırılması gerektiğini belirtmiştir. Uzman raporuyla bu durum tespit edilirse, velayetin değiştirilmesi gündeme gelebilir. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/1045, K. 2023/562, Tarih: 15.02.2023)

Örnek Vaka 2: Şahsi İlişkinin Sürekli Engellenmesi Bir başka emsal kararda, annenin çocuğu babaya göstermemek için sürekli adres değiştirmesi ve teslim emirlerini sonuçsuz bırakması, “velayet görevini kötüye kullanma” olarak kabul edilmiş ve mahkemece velayetin anneden alınarak babaya verilmesine hükmedilmiştir. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/4120, K. 2024/115, Tarih: 10.01.2024)

Örnek Vaka 3: Teslim Yerinin Uygunsuzluğu Bölge Adliye Mahkemesi, çocuk tesliminin bir karakolda veya icra dairesinin soğuk koridorlarında yapılmasının çocuğun ruh sağlığını bozacağına, bu nedenle teslimin mutlaka sosyal donatısı olan, çocuk dostu alanlarda (Çocuk Teslim Merkezleri) yapılması gerektiğine vurgu yapmıştır.

• Yargıtay kararlarında “çocuğun görüş günlerinde hasta olması” geçerli bir mazeret sayılsa da, bunun doktor raporuyla tevsik edilmesi şart koşulmaktadır.
• Şahsi ilişkinin engellenmesi durumunda hapisle tazyik (disiplin hapsi) kararı verilebilmesi için teslim emrinin usulüne uygun tebliğ edilmiş olması zorunludur.
• Yargıtay, yatılı şahsi ilişki kurulması konusunda çocuğun yaşını ve anne şefkatine olan ihtiyacını (genellikle 0-3 yaş arası) titizlikle incelemektedir.

Bu süreçlerin her bir adımı, hem hukuki bilgi hem de pedagojik yaklaşım gerektirmektedir. İcra sürecinden çıkarılan bu sistem, tarafların arasındaki husumeti en aza indirmeyi ve çocuğun bu çatışmadan en az zararla çıkmasını hedeflemektedir. Ancak uygulamanın başarısı, tarafların iyi niyeti ve uzmanların etkin denetimi ile doğru orantılıdır.